ایران - یوریکا

موسسه ایرانی مطالعات اروپا و امریکا

گزارش تحلیلی > اتحادیه اروپا > بررسی سناریوهای چهارگانه راهبردهای دفاعی آینده اروپا

بررسی سناریوهای چهارگانه راهبردهای دفاعی آینده اروپا

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۳/۱۷ تعداد بازدید: 621

نگارنده: سهراب سعدالدین

مقدمه

بررسی راهبردهای دفاعی آینده اروپا

بروز و ظهور چالش‌های جدید در قالب تهدیدات سایبری، مهاجرت و تروریسم و نحوه مقابله با آن‌ها باهدف حفظ امنیت در قاره اروپا، فهرستی از اولویت‌های راهبردی اتحادیه اروپا در سال 2017 را به خود اختصاص داده است . انتشار پنج سند رسمی مهم[1]  از سوی نهادهای اروپایی به‌ویژه کمیسیون، در عرض شش ماه گذشته – اواخر سال 2016 و اوایل سال 2017-  گواهی بر اهمیت موضوعات دفاعی و امنیتی اتحادیه می‌باشد. افزون بر این، سه عامل باز ظهور تهدید روسیه – و ضرورت ایجاد بازدارندگی در مقابل این کشور- ؛ کم‌رنگ شدن میزان  تعهد ایالات‌متحده نسبت به ناتو در دوران ترامپ و به بیان دقیق‌تر، بی اطمینانی نسبت به میزان تعهدپذیری دولت ترامپ در رابطه با همکاری‌های دفاعی فرا آتلانتیکی در قالب ناتو ؛ و همچنین، خروج بریتانیا -به‌عنوان یک نیروی دفاعی-امنیتی مؤثر- از اتحادیه اروپا، پرسش‌ها و تردیدهای بسیاری را در رابطه با شکل آینده راهبرد دفاعی اروپایی مطرح کرده است. در این راستا این گزارش تلاش دارد پاسخ به سؤال کلیدی مذکور را، در  چارچوب بررسی چهار سناریوی احتمالی پیش روی راهبرد دفاعی اروپا و میزان امکان‌پذیری آن برای اروپا و مطلوبیت هریک از آن‌ها برای جمهوری اسلامی ایران، با تکیه‌بر اسناد و شواهد موجود بررسی نماید.

با توجه به مقدمه‌ای که به آن اشاره شد؛ در این گزارش ابتدا محیط امنیتی جدیدی که اروپا در آن قرارگرفته است ترسیم خواهد شد. در ادامه نیز به اسناد بالادستی منتشرشده توسط اروپا در حوزه دفاعی-امنیتی پرداخته خواهد شد تا خوانندگان در مسیر مناسبی برای ارزیابی و  فهم رفتار دفاعی اروپا در قالب سناریوهای چهارگانه پیشنهادی قرار گیرند.

1. محیط امنیتی جدید اروپا و تهدیدهای پیش روی این قاره

بررسی اسناد اروپایی و تحلیل محتوای صحبت های مقامات اروپایی نشان از اذعان اروپا به این واقعیت دارندکه محیط امنیتی اروپای امروز به‌واسطه رشد تهدیدات متعدد و متنوع و همچنین، بروز تحولات جدید دستخوش تغییرات بنیادی گشته است. در این راستا می‌توان از سه دسته تهدیدها و همچنین، سه دسته تحولات به‌عنوان مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی اروپا و مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر محیط امنیتی این قاره و تغییر در راهبرد‌های دفاعی اروپایی نام برد. توجه به این نکته ضروری است که نه در درون اروپا و نه در مناسبات میان ایالات‌متحده و اروپا، درک یکسان و مشترکی از این تهدیدها، اولویت‌بندی آن‌ها و نحوه مقابله با آن‌ها وجود ندارد.

ازاین‌رو می‌توان تهدیدهای جدید پیش روی اروپا را در سه گروه ذیل دسته‌بندی نمود:

  • تهدیدات غیر سنتی[2] نظیر تهدیدات سایبری[3]؛
  • تهدیدات ترکیبی[4] نظیر: تهدید تروریسم؛
  • تهدیدات باز احیاشده[5] نظیر: تهدید گروه‌های افراطی؛

تحولات تأثیرگذار سه‌گانه:

  • باز ظهور تهدید روسیه و ضرورت ایجاد بازدارندگی در مقابل این کشور؛
  • کم‌رنگ شدن میزان  تعهد ایالات‌متحده نسبت به ناتو در دوران ترامپ و به بیان دقیق‌تر، بی اطمینانی نسبت به میزان تعهدپذیری دولت ترامپ در رابطه با همکاری‌های دفاعی فرا آتلانتیکی در قالب ناتو ؛ و
  • خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا -به‌عنوان یک نیروی دفاعی-امنیتی مؤثر- ؛

2. اسناد دفاعی-امنیتی اروپا

تغییر محیط امنیتی اروپا در کنار لزوم مقابله با تهدیدات جدید و همچنین و شاید مهم‌تر از همه، بازگرداندن وزن راهبردی اروپا یا آنچه فدریگا موگرینی[6]، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا از آن با عنوان " استقلال راهبردی[7]" اروپا نام می‌برد؛ همه ضرورت‌هایی هستند که طراحی یک راهبرد دفاعی اروپایی را برای اروپا ضروری می‌سازند. تصویب پنج سند راهبردی مهم و همچنین، اعلامیه مشترک اتحادیه اروپا و ناتو در اجلاس اخیر در ورشو (به تاریخ 8 جولای 2016)  نشان از درک این ضرورت و اهمیت توسط سیاستمداران اروپایی می‌دهند. در یک بررسی مختصر می‌توان محورهای مهم این اسناد را به شرح ذیل معرفی کرد:

  • راهبرد جهانی اتحادیه اروپا + گزارش رسمی کمیسیون: تأکید بر ضرورت افزایش توان و توسعه همکاری دفاعی-امنیتی در اروپا؛ ترسیم 5 سناریو درباره آینده اروپا و ترسیم شکل نهایی همکاری‌های دفاعی در اروپا در هر سناریو ؛ 
  • طرح ویژه امنیتی و دفاعی: ظرفیت‌سازی؛ برنامه‌ریزی و نظارت؛ و تعریف مفهوم « محافظت از اتحادیه اروپا و شهروندانش»
  • طرح اقدام دفاع اروپایی: توسعه قابلیت‌های دفاعی-نظامی در اروپا و برنامه‌ای برای تأمین مالی پروژه‌های دفاعی اروپایی؛
  • همکاری ساختارمند دائمی: همکاری سیستماتیک تر در حوزه‌هایی چون: مهاجرت، پناهندگی و مدیریت مرزها؛
  • اعلامیه مشترک اتحادیه اروپا و ناتو: تعیین40 دستورالعمل در حوزه‌های هفت‌گانه: تهدیدات ترکیبی؛ همکاری عملیاتی؛ امنیت سایبری؛ ظرفیت‌سازی؛ مانورهای نظامی؛

با توجه به آنچه شرح آن رفت، در ادامه به بررسی جداگانه هر یک از سناریوهای دفاعی اتحادیه اروپا می پردازیم.

3. سناریوی اول؛ شکل‌گیری شورای دفاعی اروپایی

گسترش همکاری‌های دفاعی-امنیتی در سطح اروپا موضوعی است که به‌ویژه در عرض یک دهه اخیر ( به دنبال کاهش حضور نظامی ایالات‌متحده در خاک اروپا و خواست روسای جمهور این کشور مبنی بر اینکه اروپا باید مسئولیت امنیت خود را بر عهده بگیرد) همواره در دستور کار دولت‌های اروپایی بوده است. در این راستا برخی کشورها مانند آلمان به دنبال شکل‌دهی به ارتش اروپایی و برخی مانند فرانسه به دنبال تعمیق همکاری‌های دفاعی-امنیتی در قالب یک مدل بین حکومت گرا بوده‌اند. اما پرسش اینجاست که آیا امکان تعریف امنیت اروپایی در سطح اروپایی و امکان مقابله صرفاً اروپایی با تهدیدات مشترک پیش روی قاره در شرایط فعلی وجود دارد؟ برای پاسخ به این پرسش باید فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی این سناریو را به شرح ذیل موردبررسی قرار دهیم.

فرصت‌ها:

1) بروز و ظهور تهدیدات جدید و ضرورت مقابله جمعی با این تهدیدات؛

2) بروز تحولات سه‌گانه رخ‌داده (اشاره‌شده در بالا) که ضرورت همگرایی دفاعی اروپایی را بیش‌ازپیش یادآوری می‌کند.

چالش‌ها:

1) بی‌اعتمادی نسبت به همگرایی اروپایی و رشد تردیدها نسبت به این روند، تعمیق همگرایی در حوزه‌های جدید ( نظیر: دفاعی-امنیتی) را از دستور کار اروپا خارج کرده است.

2) نبود درک مشترک از تهدید، اولویت‌های تهدید و راه‌های مواجهه با آن در کشورهای اروپایی؛ برای نمونه درحالی‌که تهدید محیط‌زیست برای آلمان یک تهدید جدی است؛ چنین تهدیدی به‌هیچ‌وجه موجب نگرانی کشوری مانند یونان نیست و تهدیداتی چون بحران آوارگان و بحران اقتصادی برای این کشور در اولویت هستند.

3) نبود ظرفیت لازم به لحاظ بودجه و امکانات نظامی در کشورهای اروپایی؛

هزینه های دفاعی 28 عضو اتحادیه اروپا در فاصله سال های 2007 تا 2015

بررسی راهبردهای دفاعی آینده اروپا1

در مورد ابتکار سیاست دفاعی و امنیتی اروپا[8]  باید اشاره‌کنیم که در طول این سال ها این ابتکار هرگز ابتکاری دفاعی با قابلیت انجام عملیات برون مرزی نبوده است و بیشتر کارکرد امنیتی در قالب مشارکت در عملیات مدیریت بحران و ... داشته است. همچنین، خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا چندان تأثیر منفی روی این ابتکار نداشته است؛ چراکه بریتانیا تا پیش‌ازاین نیز بازیگر فعالی در این طرح نبوده است. 

یافته‌ها نشان می‌دهند که احتمال شکل‌گیری همگرایی دفاعی اروپایی در قالب شورای دفاعی اروپایی تقریباً نامحتمل است. تنها شکل محتمل در این سطح، در قالب تقویت ابتکار همگرایی ساختمند اروپایی در راستای تقویت همکاری‌های اطلاعاتی، نظامی و دفاعی-امنیتی در اروپا و همچنین، تأمین مالی پروژه‌های دفاعی اروپایی در جهت مقابله با تهدیدات مشترکی نظیر تروریسم و بحران آوارگان است.

4. سناریوی دوم؛ تعریف دفاع اروپایی در قالب ناتو

به‌رغم لفاظی های دولت جدید ایالات‌متحده و شخص دونالد ترامپ در رابطه با ناکارآمدی ناتو، اظهارات بعدی اعضای دولت او نظیر: صحبت‌های مطرح‌شده توسط مایک پنس[9] در کنفرانس امنیتی مونیخ (در سال 2017) مبنی بر تعهد آمریکا به ناتو و همچنین، نشست اخیر سران ناتو در ورشو و متعاقب آن، تعریف موسع آن‌ها از ماده 5 و تعیین 40 دستورالعمل جدید برای فعالیت این سازمان نشان از تداوم اهمیت ناتو می‌دهد. در این راستا رفتار تهاجمی روسیه و ضرورت ایجاد بازدارندگی در مقابل این کشور و همچنین، ضرورت پرداختن به موضوع بازدارندگی مدرن که شامل بازدارندگی دریایی و سایبری نیز می‌شود، کماکان حفظ ناتو را به‌عنوان یک ستون دفاعی برای اروپا ضروری ساخته است. افزون بر این‌ها، اهمیت ناتو برای روابط فرا آتلانتیکی تنها در اهمیت دفاعی آن خلاصه نمی‌شود و این سازمان نقش مهمی در تنظیم روابط سیاسی دو سوی آتلانتیک دارد. در کنار این‌ها اما تفاوت درک از تهدید در دو سوی آتلانتیک و عدم توانایی دولت‌های اروپایی دررسیدن به معیار هزینه دفاعی تعیین‌شده توسط ناتو (دو درصد تولید ناخالص داخل) سبب شده است تا ناتو دیگر تنها سبدی نباشد که اروپا و آمریکا تخم‌مرغ‌های سیاست دفاعی‌اش را در آن می‌ریزند. در ادامه به بررسی فرصت‌ها و چالش‌های تعریف راهبرد دفاعی اروپا در قالب ناتو پرداخته خواهد شد.

 فرصت‌ها:

1) نیاز اروپا به ناتو در حوزه‌های تهدید مشترک و در رابطه با بازدارندگی مدرن؛

چالش‌ها:

2) نبود درک مشترک از تهدید میان اروپا و ایالات‌متحده؛

3) اختلاف قابل‌توجه بودجه نظامی و توانایی های دو طرف؛

 هزینه های نظامی اعضای ناتو در سال 2017

بررسی راهبردهای دفاعی آینده اروپا2 یافته‌ها نشان می‌دهند که احتمال شکل‌گیری انحصاری دفاع اروپایی در قالب صرف ناتو تقریباً نامحتمل است؛ اما در حوزه‌های تهدید مشترک و در رابطه با بازدارندگی مدرن کماکان تکیه راهبرد دفاعی اروپا به نانو خواهد بود.

5. سناریوی سوم؛ واگذاری مقوله دفاع به دولت‌های ملی

بی‌اعتمادی نسبت به کارآمدی همگرایی اروپایی، تفاوت در درک از تهدید میان دولت‌های اروپا و بی‌میلی دولت‌ها به واگذاری مقوله دفاع به نهادهای فراملی همه و همه سبب شده‌اند تا این سناریو به‌عنوان یکی از سناریوهای راهبرد دفاعی اروپا در اینجا موردبررسی قرار گیرد. اما پرسش اینجاست که این سناریو تا چه اندازه سناریویی محتمل است؟ بررسی چالش‌ها و فرصت‌های پیش روی این سناریو به این پرسش پاسخ می‌دهد.

فرصت‌ها:

1) نبود درک مشترک از تهدید میان دولت‌های اروپا؛

2) نبود اجماع بر سر راه‌حل مشترک مقابله با تهدیدهایی نظیر: بحران آوارگان؛

3) بی‌میلی دولت‌ها به واگذاری مقوله دفاع به نهادهای فراملی؛

چالش‌ها:

1) نبود ظرفیت لازم در کشورهای اروپایی برای عمل مستقل در حوزه دفاعی-امنیتی؛

بررسی راهبردهای دفاعی آینده اروپا3در جمع‌بندی بررسی این سناریو، یافته‌ها نشان می‌دهند که احتمال واگذاری مقوله دفاع به دولت‌های ملی تقریباً نامحتمل است.

6. سناریوی چهارم؛ شکل‌گیری همکاری دفاعی دوجانبه و چندجانبه در اروپا

در فضای غیرمحتمل بودن شکل‌گیری شورای دفاعی اروپایی و همچنین، واگذاری مقوله دفاع به دولت‌های ملی، شکل‌گیری همکاری‌های دو و چندجانبه در درون اروپا به‌عنوان گزینه‌ای قابل‌بررسی در رابطه با راهبرد دفاعی آینده اروپا مطرح می‌شود. در این راستا انعقاد توافقنامه لانچستر[10] میان فرانسه و بریتانیا و همچنین، توافق بین آلمان و هلند مبنی برقرار گرفتن یک گردان از نیروی هوایی آلمان تحت فرماندهی ارتش هلند احتمال چنین راهبردی را قوت می­بخشند. افزون بر این، محتوای گزارش رسمی منشتر شده توسط کمیسیون و تأکید آن بر امکان‌پذیری و مطلوبیت شکل‌گیری همکاری‌های دو و چندجانبه در درون اروپا[11]  تأییدی دیگر بر این مدعاست. در این راستا یافته‌های ما در این پژوهش نشان می‌دهند که امکان شکل‌گیری همکاری دفاعی دوجانبه مستقیم فرانسه –آلمان به‌منظور رهبری راهبرد دفاعی اروپا به دلیل اختلاف‌نظرهای متعدد میان این دو تقریباً غیرمحتمل است؛ اختلاف‌نظرهایی ازجمله: 1)آلمان به دنبال همکاری با ایالات‌متحده در قالب ناتو و فرانسه به دنبال استقلال از ناتو است؛ 2)آلمان در جستجوی ارتش اروپایی و فرانسه به دنبال همکاری‌های دفاعی بیشتر در قالب بین حکومت گرایانه است؛ 3)اختلاف بر سر به دست گرفتن رهبری این روند؛

بر این اساس، محتمل‌ترین سناریوی ممکن، همکاری غیرمستقیم فرانسه، آلمان، ایتالیا، بریتانیا و کشورهای مرفه شمال و مرکز اروپا در قالب موتور دفاعی اروپایی است؛ راهبردی که در قالب سه کارگروه مدیترانه ( به رهبری ایتالیا)؛ اروپای شرقی و مرکزی ( به رهبری محور آلمان-لهستان) و برون‌مرزی(به رهبری محور فرانسه-بریتانیا)؛ و به پشتوانه خصلت شبکه‌ای خود (این کارگروه‌ها در پیوند با یکدیگر بوده و می‌توان از قابلیت‌های هرکدام برای کمک به دیگری استفاده کرد) عملیاتی می‌شود. اما در باب فرصت‌ها و چالش‌های برآمده از این راهبرد می‌توان گفت که تنها چالش پیش روی این راهبرد، نبود درک مشترک از تهدید میان ایالات‌متحده و کشورهای اروپایی در رابطه با برخی تهدیدهاست؛ درحالی‌که این راهبرد مزایا و فرصت‌های بسیاری را به شرح ذیل ایجاد می‌کند:

1) حضور بریتانیا و فرانسه به‌عنوان دو عضو دائم شورای امنیت و دارنده سلاح هسته‌ای به این راهبرد وزن راهبردی می‌دهد.

2) حضور بریتانیا در این همکاری رفع کننده نگرانی آمریکا ( از بابت اینکه این راهبرد در قبال ناتو است) بوده و همچنین، مذاکرات برکسیت را تسهیل می‌کند.

3) فرانسه و آلمان از طریق این طرح، به مصالحه ای در مورد راهبرد دفاعی اروپایی دست می یابند.

4) تقسیم‌کار درستی در کارگروه‌ها صورت می‌گیرد و ضمن رفع نگرانی از بابت هژمون شدن آلمان از توانایی این کشور استفاده‌شده و دغدغه‌های امنیتی‌اش در شرق رفع می‌شوند. همچنین، مأموریت‌های فرامرزی به محور فرانسه-بریتانیا واگذار می‌شود و مدیریت ناامنی در مدیترانه و جنوب اروپا نیز به ایتالیا واگذار می‌شود.

جمع‌بندی؛ مرور سناریوها و ترسیم محتمل‌ترین سناریوی ممکن:

 در یک نگاه کلی می‌توان میزان احتمال پذیری هرکدام از سناریوهای چهارگانه مطرح‌شده را در قالب جدول ذیل به نمایش گذارد.

درنهایت نیز محتمل‌ترین سناریو ازنظر تحلیل این گزارش در قالب مدل زیر قابل تحقق است.

در توضیح این مدل باید گفت که راهبرد دفاعی اروپایی در حوزه‌های تهدید مشترک فرا آتلانتیکی و در رابطه با بازدارندگی مدرن کماکان در قالب ناتو تعریف خواهد شد؛ درحالی‌که در حوزه‌های تهدیدهای غیرمشترک درون اروپایی، همکاری ساختمند اروپایی و در حوزه‌های تهدیدهای غیرمشترک برون اروپایی موتور دفاعی اروپایی با محوریت سه کارگروه ذکرشده، قالب راهبرد دفاعی اروپایی را تشکیل خواهند داد.

در پایان لازم به ذکر  است که این گزارش باهدف فهم رفتار امنیتی اروپا در آینده تدوین‌شده است؛ و بررسی فرصت ها و چالش‌هایی که هرکدام از سناریوهای مطروحه برای منافع ملی و امنیت ملی کشورمان به دنبال خواهند داشت در گزاش دومی که به دنبال این گزارش تدوین خواهد شد؛ به‌تفصیل صورت خواهد گرفت. در اینجا تنها به این توضیح اکتفا می‌کنیم که دو مؤلفه حضور ایالات‌متحده در هرکدام از این سناریوها و همچنین، میزان همگرایی یا واگرایی در هرکدام از آن‌ها مؤلفه‌هایی هستند که می‌توانند برای کشورمان فرصت یا تهدید ایجاد کنند.

 

گروه تخصصی اتحادیه اروپا
سهراب سعدالدین (کارشناس گروه تخصصی اتحادیه اروپا)

15 اردیبهشت 1396



[1] EU Global Strategy; a Specific Plan on Security and Defense; European Defense Action Plan; NATO and EU Joint Declaration; Permanent Structured Cooperation

[2] Non-Traditional Security Threats (NTS)

[3] Cyber Threats “are those posed by adversaries, with the ability to simultaneously employ conventional and non-conventional means adaptively in pursuit of their objectives.”

[4] Hybrid Threats; “are those posed by adversaries, with the ability to simultaneously employ conventional and non-conventional means adaptively in pursuit of their objectives.”

[5] Revived Threats

[6] Federica Mogherini

[7] Strategic Autonomy

[8] European Security and Defense Policy (ESDP)

[9] Mike Pence

[10] Lancaster House Agreement

[11] Those Who want More Do More

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
 
مطالب دیگر در این بخش تاریخ انتشار

قوانین بیوتکنولوژی (جانداران مهندسی‌شده ژنتیکی) در اتحادیه اروپا

۱۳۹۷/۱/۱۲

آینده اروپا با توجه به چالش‌ها و تهدیدات جاری

۱۳۹۶/۶/۴

بازتعريف نقش دفاعي اتحاديه اروپا در ارتباط با سازمان پيمان آتلانتيک شمالي (ناتو)

۱۳۹۶/۴/۴

بررسی سناریوهای چهارگانه راهبردهای دفاعی آینده اروپا

۱۳۹۶/۳/۱۷

اتحادیه اروپا در سال 2017: تداوم و تغيير

۱۳۹۶/۱/۱۹

رهیافت راست افراطی اروپا: فرصت یا تهدید!

۱۳۹۶/۱/۱۴

تحلیل محتوایی راهبرد جهانی سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا

۱۳۹۵/۱۲/۱۸