ایران - یوریکا

موسسه ایرانی مطالعات اروپا و امریکا

گزارش تحلیلی > اتحادیه اروپا > اتحادیه اروپا در سال 2017: تداوم و تغيير

اتحادیه اروپا در سال 2017: تداوم و تغيير

تاریخ انتشار: ۱۳۹۶/۱/۱۹ تعداد بازدید: 640

در این گزارش به بررسی روند تحولات پیش روی اتحادیه اروپا در سال 2017 مورد بررسی قرار گرفته تا نسبت این تحولات با روندهای گذشته و امروز اتحادیه اروپا شناسایی شوند.

مقدمه:

مارس سال 2017 اتحاديه اروپا 60مين سالگرد معاهده رم بين 6 کشور که سنگ بناي جامعه و سپس اتحاديه اروپا شد را جشن خواهد گرفت. به نظر مي رسد در آغاز سال جديد ميلادي و سال شمسی پیش رو، عطف به توالي و تاثير روندها بر همديگر، مروري بر تحولات سال گذشته در ارزيابي فضاي پيش روي این اتحاديه حائز اهميت است.

بدين منظور با بررسي اخبار و تحليل ها، دسته بندي از تحولات مهم و تاثيرگذار سال 2016 به عمل مي آيد که با توجه به سه محور اصلي تبيين شده در کارگروه، از موضوعات خاص اتحاديه تا موارد حادث در مرزها و نهايتا مسائل بين المللي را در بر مي گيرند. براي هرکدام از تحولات مزبور تاثيري که در روند همگرائي و قدرت گيري يا واگرائي و تضعيف اتحاديه مي توانسته داشته باشد نيز مطرح مي گردد(- +).

شايان ذکر است که اگرچه برخي مسايل که دغدغه خاص اروپائي است نيز در اسناد و مقالات مطرح مي شوند اما از جنس موضوعات نرم و دسته دومند نظير محيط زيست(کنفرانس پاریس)، حقوق بشر، ديجيتالي شدن، اشتغال و تورم و ... که در تهيه گزارش لحاظ نگرديده اند. برخی مباحث نظیر بحران سوریه نیز چالشی چندساله است که در ضمن سایر موارد مطرح شده اند.

الف- تحولات دروني:

1-     خروج انگليس از اتحاديه اروپا: ماده 5 معاهده بروکسل براي اولين بار عملياتي شد و با راي مردم انگلستان اين عضو اتحاديه تصميم به خروج گرفت. البته فرايند خروج پس از مذاکرات نهايتا تا حدود 1 آپريل 2019 به طول خواهد انجاميد و در توافقاتي که بعمل خواهد آمد نوع روابط بعدي انگليس با اتحاديه تعيين مي گردد. در هرحال اين اتفاق نه تنها در ارتباط با اتحاديه اروپا، بلکه يکي از تحولات بزرگ روابط بين الملل در سال 2016 در ارتباط با ديپلماسي چندجانبه بود. اين امر غير منتظره که همانند موضوع جدائي اسکاتلند پيش بيني مي شد حادث نگردد، کليت اتحاديه را در شوک فرو برد. آثار اين جدائي که به نظر مي رسد باعث تضعيف کارآمدي اتحاديه مي گردد بستر ساز چالش هاي کوتاه مدت متعددي به خصوص از اين نظر که باعث انگيزه بخشي به اعضا مخالف در اتحاديه گردد و خروج هاي بيشتر را رقم بزند. البته بررسي جزئيات راي برخي دولتهاي وابسته به بريتانيا نظير ولز و ايرلند و حتي مجددا اسکاتلند نشان داد که ايشان مايل به ابقا در اتحاديه بودند و اين موضوع مي تواند انگيزه ايشان براي پيگيري جدي جدائي از انگليس و الحاق مجدد به اتحاديه را رقم بزند که اگر اين امر در آينده نزديک حاصل شود به تقويت مجدد اتحاديه مي انجامد. –

2-     بحران هاي اقتصادي اعضا: يونان پر رنگ ترين عضو داراي بحران اقتصادي در سال گذشته بود که با حمايت هاي گسترده اتحاديه و به طور خاص آلمان سعي در روي پا نگه داشتن اين کشور داشت. اگرچه برنامه هاي رياضت اقتصادي فشار زياد بر مردم آنجا وارد نمود و ترديدهايي براي ابقا در اتحاديه نزد مردم اين کشور که هم عضو شنگن و هم پول واحد است ايجاد کرد.  (-)

3-     حوادث تروريستي: اقدامات تروريستي بخصوص از جانب اسلام گرايان و عکس العمل هاي متقابل که باعث موج اسلام هراسي در بين شهروندان اروپايي گرديد. اين تهديدات و امکاناتي که سيستم ناکارمد امنيتي اروپا نظير منطقه شنگن که نقل و انتقال تروريست ها را تسهيل مي نمايد انتقادات جدي براي اروپاي واحد ايجاد نمود.  (-)

4-     تدوين سند راهبردي در حوزه سياست و امنيت: سال گذشته براي دومين بار پس از سال 2003 اين سند منتشر گرديد. اين موضوع از دو جهت حائز اهميت است. اول اينکه اين سند بلافاصله پس از ارائه سند مشابه آلماني با عنوان کتاب سفيد منتشر مي گردد که تا حدود زيادي مشابهت و هم خواني با آن دارد در حالي که 2 سند اخير ديگر آلمان در سال هاي 2006 و 1994 و قبل تر از آن منتشر شده بودند. و اين موئد نرم سازي آلمان براي اروپا و جهان است. از سوي ديگر تشديد اهميت و محوريت موضوعات سياسي و امنيتي در اتحاديه است که به طور سنتي اولويت را به موضوعات اقتصادي مي داده است. هزينه کرد مشترک و تعريف تهديدات همسان و نهايتا عملکرد بر اساس اين سند مي تواند راهبرد اتحاديه را در اين موضوعات منسجم و تقويت نمايد. (+)

5-       انتخابات داخلي در اعضا: سال 2016 انتخابات مهمي در چند عضو اتحاديه انجام گرفت. بخصوص نتايج حاصله در مجارستان براي حاميان اتحاديه نا اميد کننده بود. رد طرح مهاجرتي در اين کشور با دولت راست گرا و منتقد اتحاديه آن چالشي جدي در بروکسل ايجاد نمود. در بلغارستان نيز دولت حامي روسيه بر سر کار آمد. به نظر مي رسد دست بالاي آلمان و نقش محوري اين کشور در سياست هاي اتحاديه به يکي از شعارهاي منتقدين در ساير اعضا تبديل گرديده است. در خود آلمان و فرانسه هم انتخابات در پيش است و احزاب رقيب و مخالف اتحاديه به شدت در حال فعاليت هستند. اگرچه برآوردها شانس چنداني براي آنها قايل نيستند اما مي توانند عملکرد و کارائي اتحاديه را به چالش بکشند. در هرحال در صورت تهديد موجوديت اتحاديه در آينده دور يا نزديک، انتظار می رود آلمان سناريوهاي جديدي را جايگزين نماید. (-)

6-     تشديد فعاليت گروه هاي راست افراطي: در پي افزايش تهديدات امنيتي در اروپا و ضعف سيستم يکپارچه اروپايي، بحران مهاجران، چالش هاي جدي اقتصادي و مطرح شدن مجدد ملي گرائي و هويت اروپايي، بسترساز رشد گروههاي راست افراطي گرديد. اين جريان موفق شد صندلي هايي در پارلمان اروپا به دست آورد و روند فوق ملي گرائي را در اروپا با مانع جدي مواجه سازد. انتخابات پيش رو نيز فضايي براي طرح ديدگاه هاي ايشان بوجود آورده است. اگرچه طرح انتقادات ايشان مي تواند اتحاديه را متوجه آسيب هاي ماهوي خود نمايد تا درجهت کارآمدي بيشتر به اصلاحات دست زند اما با وجود اين، خواسته اين جريان تحليل اروپاي يکپارچه و تقويت مجدد هويت ملي اعضاست.  (-)

ب: تحولات منطقه اي:

1-     وضعیت اوکراين: چالش جدائي اوکراين از محور روسيه و نزديکي به اروپاي غربي که منتهي به جنگ داخلي با دخالت روسيه و الحاق کريمه گرديد از چالش هاي جديد در مرز شرقي اتحاديه بود. اين پديده که مويد تمايل کشورهاي شرق اروپا به الحاق به اتحاديه  و همراه با تحريم يکپارچه روسيه از سوي اتحاديه بود را مي توان در خدمت تقويت و همگرائي اروپا ارزيابي نمود. (+)

2-     روسيه تهديد شرقي: احياي قدرت روسيه و نمايش آن در شرق اروپا و خاورميانه تهديدي سنتي براي اروپا به حساب مي آيد. تحولات اروپا بخصوص خروج انگليس که از مخالفين اصلي همکاري با روسيه در قالب اتحاديه اروپا بود و تحولات جهاني نظير انتخاب ترامپ که در مقايسه با دولت قبل گرايش بيشتري به همکاري با روسيه دارد در مجموع نقش روسيه را در آينده اروپا تقويت کرده است. اين امر را با توجه به مخالفت روسيه با همگرائي در اروپا بدون بازيگري خود در جهت تضعيف اتحاديه قابل ارزيابي است. بخصوص که تحولات اشاره شده باعث تقويت جريانهاي متمايل به روسيه در کشورهاي عضو اتحاديه گرديده است. روسيه نيز با بکارگيري جنگ هيبريدي و مداخله در نظام هاي دموکراسي و راي گيري غربي از قابليت هاي سايبري خود بهره برداري مي کند و بنظر مي رسد در انتخابات پيش روي کشورهاي اروپايي ضربات بيشتري به منتقدين خود از جمله خانم مرکل وارد خواهد کرد. (-)

3-     بحران هاي خاورميانه و سيل مهاجران: جنگ هاي داخلي در شمال افريقا و غرب آسيا، سيل مهاجران به اروپا را به رکورد جديدي رسانده است. آنها که در اين راه پرمخاطره به مرزهاي اتحاديه مي رسند چالش مهمي براي اين مجموعه به همراه مي آورند که ماهيت اتحاديه را به سوال مي گيرد: حمايت از حقوق بشر يا حفظ امنيت داخلي و تهديد تروريستي. اگرچه سيل مهاجرانِ عمدتا جوان براي نيروي کار اروپاي در حال پير شدن مفيد است اما آثار جانبي اکثريت مسلمان اين مهاجران براي اروپاي سفيد و مسيحي سازنده نخواهد  بود. (-)

4-      کودتاي ترکيه: اگرچه اتحاديه در بحران مهاجران و منازعات خاورميانه با اهرم ترکيه به عنوان عضو ناتو و کانديد عضويت اتحاديه تلاش مي نمود شدت بحران را براي خود بکاهد، بروز کودتا در ترکيه معادلات را به هم ريخت. ترکيه مدعي است اتحاديه کمک هاي کافي در رابطه با پناهندگان به آن نمي دهد و امتيازات فراوان ديگري (نظير برداشتن ويزا) که براي اروپا تامين آنها به تدريج غير ممکن مي نمايد را فراهم نمي آورد. از سوي ديگر دولت اردوغان مدعي است در جريان کودتا اتحايه و کشورهاي عضو حمايت لازم را از وي و اقداماتش به عمل نياوردند و پس از اقدامات دولت در تصفيه اجتماعي، مصوباتي در پارلمان اروپا عليه ترکيه نهائي شد که آينده مذاکرات الحاق را وخيم تر نمود. به ويژه در موضوع مبارزه با کردها که اروپا و خصوصاً آلمان جانب حمايت از آنها را دارد. اين چالش در سال جدید به نظر مناقشه انگيزتر خواهد شد. (-)

ج: تحولات فرامنطقه اي:

1-     انتخابات ايالات متحده امريکا: پيروزي دونالد ترامپ که آن هم کاملا غير منتظره بود شوک ديگري به اتحاديه اروپا و البته نظام بين الملل وارد کرد. درحالي که اکثریت کشورهاي اروپائي بر روي رياست جمهوري خانم کلينتون سرمايه گذاري نموده بودند، پيروزي ترامپ همه محاسبات را بهم ريخت. انتقادات ترامپ به سازوکار اتحادیه اروپا و ناتو و گرايش وی و تیمش به روسیه اين وضع را براي اتحاديه وخيم تر نموده است. امروز مطرح مي گردد که انتخاب ترامپ ادامه موج جديدي از ناسيوناليسم در روابط بين الملل است که قطعا آثار آن براي اتحاديه مثبت نخواهد بود. (-)

2-     پرونده هسته اي ايران: اين موضوع که اروپا از ابتدا با تروئيکا نقش ويژه اي در حل و فصل آن در پيش گرفت از تحولات مهم بين المللي در سال گذشته بود. عملا موفقيت در رسيدن به توافق جامع با ساير قدرت هاي جهان نمودي از اثرگذاري و موفقيت اتحاديه بوده است. حامیان پیشبرد اتحادیه یکپارچه و قدرتمند این پرونده را سندی از موفقیت و کارآمدی این نهاد می دانند که باید در سایر عرصه ها نیز الگو قرار گیرد و حتی در مقابل امریکا از آن دفاع می نمایند. (+)

3-     بازار انرژي: رفع تحريم هاي ايران و بازگشت اين توليد کننده بزرگ به بازار نفت و گاز در ابتدا باعث کاهش قيمت نفت گرديد. اما توافقات حاصله در پي اجلاسيه اوپک مبني بر کاهش توليد بخصوص از جانب عربستان سعودي (که در پي تحريم ايران تضمين داده بود نيازهاي بازار را با افزايش چندبرابري توليد جبران کند)، باعث افزايش مجدد بهاي نفت گرديده است. طبق برآوردها اين افزايش در سال جديد تشديد خواهد شد که در اتحاديه موجب افزايش هزينه ها و تورم مي گردد. (-)

4-     شرق آسيا و چين: با وجود دوري جغرافيائي، تحولات و مسائل شرق آسيا از دستور کار اتحاديه اروپا خارج نبوده است. رشد اقتصادي چين همواره موضوعي در اتحاديه اقتصادي اروپا بوده است. همکاري اقتصادي با شرق آسيا نيز از منافع اروپايي به شمار مي رود بخصوص که آسه آن الگوي محلي از اتحاديه اروپا در شرق آسيا به حساب مي آيد. هرگونه بحران مالي در شرق آسيا بصورت اثر پروانه اي اروپا را متاثر مي سازد. با توجه به تشديد چالش امريکا و چين در شرق آسيا از جمله در موضوع تايوان و درياي چين جنوبي بنظر مي رسد اتحاديه اروپا مي تواند از اين رقابت در راستاي منافع خود بهره برداري نمايد. از سوي ديگر فاصله گرفتن اتحاديه از دولت ترامپ ايشان را به جستجوي شرکاي جديدي در شرق نظير چين ترغيب نموده است. (+)

-        جمع بندی:

هدف غایی این گزارش، کشف زمینه ها و حوزه هایی است که احتمالا می تواند در سال 2017 حسب نیاز و علاقمندی اروپا، مبنای همکاری با کشورمان باشد. همانطورکه ملاحظه شد عمده تحولات مذکور چالش هاي جدي براي عملکرد اتحاديه اروپا ايجاد نموده اند و به تعبيري ضربات سنگيني بر ساختار و کارکرد آن به همراه داشته اند. لذا در مجموع مي توان اتحاديه اروپا را بازيگری آسیب دیده در عرصه بين المللي در انتهاي سال 2016 به شمار آورد. اگرچه در سال 2017 اتحاديه و هواداران آن خواهند کوشيد با اصلاحات دموکراتيک و افزايش ظرفيت عملکردي و جلب نظر اعضا به تقويت مجدد جايگاه آن بپردازند. اما با این حال بسترهای متعددی برای کشورمان وجود دارد که نیازهای اتحادیه را پوشش می دهد و می توانند زمینه ای برای مشارکت و همراهی در راستای منافع خارجی دو طرف ایجاد نماید.

در این گزارش تلاش گردید با هدف شناخت و آینده پژوهی الگوی رفتاری اتحادیه اروپا در سال 2017، رخدادهای سال 2016 که بطور مستقیم و غیر مستقیم بر همگرایی اتحادیه اروپا تاثیر گذار بوده اند بطور اجمالی بررسی و تبیین گردد. این نهاد اروپایی پس از فرازهایی در تاریخ شصت ساله اش، هم اینک کیان و وحدت خود را در شکل گیری نظم جدید نظام بین الملل، در تقابل و مواجه با مجموعه چالش های جدی می بیند. نقش و جایگاه اتحادیه در منظومه های جدید قدرت در غرب و شرق آسیا، و درکنار همسایگان خود بویژه روسیه از جمله موضوعات محوری و دغدغه های امنیتی و سیاسی دولتمردان این قاره سبز می باشد.

لذا تداوم فرايند همگرائي در اتحاديه با چالش هاي جدي مواجه است. نگراني هاي امنيتي چه در سطح ملي و چه منطقه اي روزبه روز ابعاد پيچيده تري مي گيرد که انسجام اتحاديه را هدف گرفته اند. از سوي ديگر حضور و فعاليت روسيه در مرزهاي شرقي بر نگراني ها مي افزايد. روي کار آمدن دولت جديد در امريکا و مواضع آن ترديدهايي در مورد سازوکار امنيتي اروپا که در سايه چتر حمايتي ناتو قرار و ثبات يافته است به وجود آورده است. با تضعيف محور فراآتلانتيکي آيا اتحاديه با محوريت فرانسه و آلمان به سمت سياست دفاعي مستقلي پيش خواهد رفت؟ افزايش چشمگير هزينه هاي نظامي آنها موئد اين امر است. گرچه امريکا خواستار دفاع هسته اي در اروپا به واسطه فرانسه است که مطلوب آلمان نيست. مزيد بر اينها بحران مهاجران و چالش هاي منبعث از آن که عمدتا از مرزهاي جنوبي و جنوب شرقي متوجه اتحاديه شده اند بر موج اسلام هراسي و احياي جريان هاي راست افراطي دامن زده است.

توجه به اين نکته حائز اهميت است که محوريت و پيش راني آلمان در اتحاديه محور توجه در هرگونه ارزيابي از اتحاديه بايد قرار گيرد. عملا اين کشور الهام بخش مسير حرکت و تحولات اروپا مي باشد. چنين به نظر مي رسد که تضعيف و از کار افتادن سازوکار اتحاديه اروپا و بازار مشترک، آلمان را به سمت سناريوي جايگزين که شکل دهي به اتحاديه اي اقتصادي متشکل از اتريش، کشورهاي بنه لوکس و اسکانديناوي است سوق خواهد داد.

گروه تخصصی اتحادیه اروپا   23 اسفند 1395

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
 
مطالب دیگر در این بخش تاریخ انتشار

قوانین بیوتکنولوژی (جانداران مهندسی‌شده ژنتیکی) در اتحادیه اروپا

۱۳۹۷/۱/۱۲

آینده اروپا با توجه به چالش‌ها و تهدیدات جاری

۱۳۹۶/۶/۴

بازتعريف نقش دفاعي اتحاديه اروپا در ارتباط با سازمان پيمان آتلانتيک شمالي (ناتو)

۱۳۹۶/۴/۴

بررسی سناریوهای چهارگانه راهبردهای دفاعی آینده اروپا

۱۳۹۶/۳/۱۷

اتحادیه اروپا در سال 2017: تداوم و تغيير

۱۳۹۶/۱/۱۹

رهیافت راست افراطی اروپا: فرصت یا تهدید!

۱۳۹۶/۱/۱۴

تحلیل محتوایی راهبرد جهانی سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا

۱۳۹۵/۱۲/۱۸