ایران - یوریکا

موسسه ایرانی مطالعات اروپا و امریکا

گزارش تحلیلی > فرانسه > چرخش دوباره فرانسه به خاورمیانه

چرخش دوباره فرانسه به خاورمیانه

تاریخ انتشار: ۱۳۹۴/۱۰/۱۳ تعداد بازدید: 1180

مقدمه

فرانسه به‌طور تاریخی به‌عنوان یک بازیگر مهم بین‌المللی همواره از اتفاقات و وقایع در خاورمیانه دور نبوده است و این حضور اگرچه در سال‌های گذشته کمرنگ شده بود اما به قطع کامل روابط این کشور با خاورمیانه منجر نشد و حتی در شرایطی مثل امروز که اتفاقات منطقه از قبیل ظهور تروریسم و یا بحران مهاجرت تأثیر خود را حتی در دوردست‌ها از امریکا گرفته تا فرانسه بر جای گذاشته‌اند، حضور کشور فرانسه بیش‌ازپیش و به دلایل متعدد پررنگ‌تر شد. پیگیری دلایل حضور دوباره فرانسه در خاورمیانه و سیاست‌های این کشور در منطقه برای ایران به‌عنوان یکی از کشورهای مسلمان منطقه امری مهم و قابل‌توجه است که در این نوشتار به جنبه‌های مختلف حضور فرانسه در خاورمیانه، دلایل و تبعات آن خواهیم پرداخت.



دوران غیبت فرانسه در منطقه

سال‌هاست که فرانسویان از مسائلی تاریخی در خاورمیانه رنج می‌بردند و به‌نوعی از فعالیت در خاورمیانه دور شده بودند. حال‌آنکه درگذشته فرانسه مانند انگلیس، در سراسر جهان عرب به‌عنوان یک قدرت استعماری شناخته می‌شد. درحالی‌که انگلیس اداره مستعمرات خود را از طریق شاهان و شاهزادگان محلی انجام می‌داد فرانسه به اداره مستعمرات خود به‌طور مستقیم از پاریس می‌پرداخت. این استراتژی بریتانیا در مقابل استراتژی فرانسه بهتر عمل نمود به‌طوری‌که بسیاری از عوامل محلی که بریتانیا برای اداره مستعمرات خویش در نظر گرفته بود همچنان بر سر قدرت هستند حال‌آنکه رهبران فرانسوی که فرانسه در پشت پرده گمارده بود به‌وسیله ترور و کودتاهای نظامی از میان برداشته شدند. این بدان معنی است که درحالی‌که بریتانیا روابط صمیمی و بسیار پرسودی را با ثروتمندترین کشورهای عربی داشت، فرانسه در هیچ کجا دیده نمی‌شد. در این میان فرانسه مشغول استعمارگری در کشورهای شمالی آفریقا همچون تونس، الجزایر و مراکش بود و همچون امروز به دنبال منافع خود در خاورمیانه نبود. حضور فعال ایالات‌متحده آمریکا نیز در خاورمیانه به‌عنوان حامی بریتانیا حضور فرانسه را کمرنگ‌تر کرد. بااینکه فرانسه با تولید کالاهای لوکس از ثروت بادآورده نفتی در خاورمیانه بهره‌مند می‌شد اما بخش عمده‌ای از ثروت نفتی منطقه هنوز هم در لندن یا نیویورک انباشته‌شده است. این موضوع بدان معنی نبود که فرانسه به‌طورکلی در منطقه خاورمیانه غایب بود. ارتباطات فرهنگی و اقتصادی فرانسه با لبنان و سوریه از گذشته تاکنون همچنان مهم تلقی می‌شود. فرانسه به‌عنوان بزرگ‌ترین محل اقامت جامعه یهودی در اروپا، همیشه رابطه خاصی با اسرائیل داشته است. فرانسه در طول ده‌های 1950 و 1960 عرضه‌کننده اصلی سلاح به اسرائیل بود. درواقع اسرائیل، سلاح‌های هسته‌ای خود را مدیون فنّاوری فرانسه است.

درواقع فرانسه به‌عنوان یک بازیگر کم حاشیه، به شمال آفریقا بیش از جهان عرب علاقه داشت تا خدشه‌ای در روابطش با بریتانیا و آمریکا وارد نشود. از سوی دیگر می‌توان گفت که‌موج اخیر انقلاب‌ها در کشورهای عربی بانام بهار عربی یا بیداری اسلامی فرانسه را بیشتر به حاشیه راند.

بازگشت دوباره فرانسه به خاورمیانه

پس از گذشت سال‌ها جذابیت‌های اقتصادی خاورمیانه برای فرانسه، این کشور را بر آن داشت تا به بهبود موقعیت خود در منطقه بپردازد و امروزه به نقطه‌ای در جهان عرب رسید که ردپای دیپلماتیک او برتر از بریتانیا و در مواردی حتی قابل‌مقایسه با آمریکاست.

یکی از دلایل قابل‌توجه بازگشت فرانسه آن است که نقاط ضعف گذشته فرانسه به‌طور ناگهانی نقاط قوت این کشور شد. امتناع فرانسه برای پیوستن به آمریکا در حمله به عراق در سال 2003، نه‌تنها به‌خودی‌خود به معنای استقلال این کشور در دیپلماسی خاورمیانه بود بلکه فرانسه مانند آمریکا و بریتانیا گرفتار خستگی نظامی نشد؛ بنابراین هنگامی‌که نیکولا سارکوزی تقاضای حمله نظامی به لیبی را کرد؛ اعتبار وی به‌مراتب بیشتر از دیوید کامرون نخست‌وزیر بریتانیا بود و رهبران فرانسوی برای فروش تسلیحات به دولت‌ها نگران قوانین حقوق بشری نبودند. قرارداد فروش اسلحه به مصر اعتراض مخالفان را در انگلستان و آمریکا در پی داشت. بااین‌وجود معاملات نظامی فرانسوی‌ها هیچ توجه خاصی را در پی نداشت و فرانسه با خاطری آسوده به مبادلات نظامی خود با کشورهای عرب منطقه به‌ویژه عربستان سعودی پرداخت.

این حضور دوباره فرانسه تحت تأثیر سه عامل اقتصادی، نظامی و امنیتی و عوامل وابسته به آن‌ها برای هر یک از کشورهای خاورمیانه قابل دسته‌بندی است که به‌تفصیل به توضیح درباره هریک از آن‌ها خواهیم پرداخت.

حضور فرانسه در خاورمیانه از طریق فروش تسلیحات

منطقه خاورمیانه و خاور نزدیک بخش اعظمی از سفارش‌های تجاری کشور فرانسه را تشکیل می‌دهد که عربستان سعودی در رأس این قراردادها قرار دارد و حضور سیاسی فرانسه در منطقه خاورمیانه را پررنگ‌تر کرده است. در طی سال‌های اخیر به‌ویژه در سال 2015، مبادلات تجاری فرانسه با کشورهای عربی به اوج خود رسید. پیش‌ازاین نیز همواره عربستان سعودی به‌عنوان یکی از کشورهای خاورمیانه در صدر مشتریان نظامی فرانسه قرار داشته است.

charkhesh

میزان رفت‌وآمدهای سران دو کشور در سال 2015 تا ماه اکتبر امسال به صورتی آشکار ادامه داشته است. فرانسوا اولاند در ماه مه سال 2015 با سفر به ریاض به اولین رئیس‌جمهور غربی حاضر در اجلاس رهبران شورای همکاری خلیج‌فارس تبدیل شد. اولاند در این شورا از طرح‌ها و خطرات ناشی از دخالت کشورها در امور داخلی خلیج‌فارس (اشاره غیرمستقیم به ایران) صحبت کرد. انگیزه اولاند از شرکت در این اجلاس فروش سلاح بیشتر به کشورهای حوزه خلیج‌فارس به‌ویژه عربستان سعودی بوده است. طبق گفته وزارت دفاع فرانسه صادرات سلاح به عربستان سعودی و مصر از تعهدات بین‌المللی فرانسه است.

پایگاه خبری لومتن در ماه مه (بعد از بستن قرارداد با قاهره در ابتدای سال 2015) اعلام کرد، لودریان 12 بار تاکنون شاهزاده امارات متحده عربی و وزیر دفاع قطر و همین‌طور مقامات مصری را ملاقات کرده است.

ادواردو ریان سیپل[1]، عضو سوسیالیست کمیسیون دفاعی مجلس ملی فرانسه موفقیت لودریان را نتیجه سفرهای پی‌درپی او به کشورهای حوزه خلیج‌فارس و تغییر دیالوگ با مشتری‌های بالقوه این تسلیحات عنوان کرد.

 در ماه ژوئن سال 2015 شاهزاده محمد ابن سلمان، برای امضای قراردادی به ارزش 12 میلیارد یورو، برای خرید 12 بالگرد به فرانسه سفر کرد. طرح‌های فرانسه در خاورمیانه تنها محدود به فروش سلاح نمی‌شود. مقامات عربستان و فرانسه همچنین توافق کردند تا مطالعاتی را در جهت امکان‌سنجی برای ساخت دو راکتور هسته‌ای در عربستان به انجام برسانند. سپس وی در 4 می 2015 در سفری یک‌روزه به دوحه، قرارداد 7 میلیارد یورویی فروش 24 رافائل به قطر را امضا کرد.

در ماه اکتبر همین سال نیز مانوئل والس نخست‌وزیر فرانسه، لوران فابیوس وزیر امور خارجه و ژان ایو لودریان وزیر دفاع این کشور به همراه یک هیئت بلندپایه برای انعقاد قراردادهای جدید تجاری بین دو کشور راهی عربستان شدند. این سفر در حالی انجام شد که مانوئل والس در اواخر سپتامبر گذشته، عربستان را به علت صدور حکم اعدام یک جوان شیعه، موردانتقاد قرارداد بود.

افزایش تعداد قراردادها میان فرانسه و عربستان و استقبال و دعوت از فرانسه برای شرکت در اجلاس ویژه همکاری شورای خلیج‌فارس در ریاض، علاوه بر حمایت فرانسه از تجاوز به یمن، عربستان سعودی را شریک کلیدی فرانسه قرارداد. افزایش رو به رشد میزان سفارش‌های نظامی عربستان سعودی به فرانسه از سال 2005 تا به امروز خود گویای این مطلب است.

charkhesh1

این علاقه رو به رشد عربستان سعودی در تقویت اتحاد قوی‌تر با فرانسه را باید در یک زمینه استراتژیک بزرگ‌تر نیز یافت. آن‌هم زمانی که متحدان سنتی عربستان سعودی در واشنگتن آن‌ها را در مسائلی همچون حقوق بشر، بیداری اعراب و قرارداد هسته‌ای با ایران ناامید کردند؛ بنابراین نه‌تنها فرانسه به خاطر منافع خود از رابطه با اعراب سود می‌برد؛ سران عرب و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس نیز به دنبال متحدی قوی به‌جای آمریکا همچون فرانسه بودند.

از سوی دیگر افزایش همکاری‌های اولاند با رژیم سعودی سنی و دیگر کشورهای سنی عضو شورای همکاری خلیج‌فارس به معنای مبارزه علیه شبه‌نظامیان شیعه طرفدار ایران مانند حوثی‌ها در یمن جنگ‌زده است. حوثی‌ها کنترل بخش عظیمی از یمن را بر عهده‌دارند و ناتو آن‌ها را متهم به داشتن روابطی گرم با ایران می‌کند. این در حالی است که سازمان‌های حقوق بشری، نیروهای ائتلاف عربستان در یمن را به استفاده از بمب‌های خوشه‌ای متهم می‌کنند. جالب آن‌که توافق‌نامه منع استفاده از بمب‌های خوشه‌ای توسط 116 کشور که فرانسه نیز در آن حضور داشت به امضا رسیده بود.

معاملات تجاری فرانسه برای فروش رافائل تنها محدود به عربستان نمی‌شود و امارات متحده عربی در کنار مالزی از دیگر گزینه‌های فرانسه برای فروش رافائل هستند.

در پایان ماه آوریل نیز شاهد فروش 36 رافائل به ارزش 34 میلیارد یورو به هند بودیم. فروش رافائل به کشورهای منطقه با ایجاد نوعی رقابت در آسیا، هند را در مقابل دو رقیب اصلی خود یعنی چین و پاکستان قرارداد است و کشوری که بیشترین سود را از ایجاد این رقابت خواهد برد فرانسه است.

چندی پیش نیز، چین قراردادی را برای فروش هواپیمای جنگنده 110 JF-17 با پاکستان بسته بود که به دنبال آن سرمایه‌گذاری به ارزش چند میلیارد دلار میان دو کشور فرانسه و پاکستان بسته شد. بدین ترتیب اشرافیت هند که سیاست خود را با استراتژی آمریکا و کشورهای اروپایی هماهنگ می‌کند به تجهیز خود با سلاح‌های آمریکایی و فرانسه اقدام کرد.

حضور نظامی فرانسه

تا پیش از سال 2015، مهم‌ترین حضور نظامی فرانسویان در خاورمیانه مربوط به بازگشت فرانسه به شاخه نظامی ناتو بعد از گذشت 40 سال و شرکت آن کشور در عملیات نظامی در افغانستان بوده است. نیکلا سارکوزی، رئیس‌جمهور فرانسه که از ابتدای زمامداری‌اش روابط نزدیکی با واشنگتن برقرار کرده بود، در اجلاس بخارست با اعلام اعزام نیرو به افغانستان در قالب ناتو، خبر از پیوستن دوباره به فعالیت‌های نظامی این سازمان داد.

در همین سال‌ها فرانسه همچنین به تأسیس نخستین پایگاه نظامی دائمی خود شامل اردوگاه هوایی، دریایی و آموزشی در ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی تحت دولت سارکوزی در سال 2009 پرداخت. این پایگاه که کمپ صلح نام‌گذاری شده است به محل استقرار 500 سرباز فرانسوی تبدیل‌شده است. پایگاه هوایی آن نیز محل نگهداری رافائل‌ها و میراژهای فرانسوی و سوخت‌گیری هواپیماهای گشت خواهد بود.

camp

این مکان که ازلحاظ استراتژیک در نزدیکی تنگه هرمز میان خلیج‌فارس و دریای هند قرار دارد تنها 150 مایل با سواحل ایران فاصله دارد. پیش‌ازاین نیز در 26 ماه مارس سال گذشته، ناو هواپیمابر فرانسوی شارل دوگل و یک زیردریایی فرانسوی در بندر مینا زاید ابوظبی مستقر شدند و به انجام تمرینات نظامی با امارات پرداختند.

تروریسم، بهانه‌ای دیگر برای حضور فرانسه در خاورمیانه

پس از صف‌آرایی تروریست‌های داعش در اطراف پرچم فرانسه و حمله به خاک اروپا به‌ویژه پس از واقعه تروریستی 13 نوامبر در پاریس و کشته شدن 130 نفر، فرانسوا اولاند اعلام کرد که «فرانسه در وضعیت جنگ قرار دارد.»

درواقع نگرش فرانسه از زمان حملات 13 نوامبر، با اجرای سریع حملات هوایی در سوریه، استقرار ناو هواپیمابر شارل دوگل و همکاری با نظامیان روسی، تغییر کرد و به مداخله نظامی این کشور در خاک سوریه انجامید.

درواقع این حملات، ارتباط میان خشونت‌گرایی افراطی در فرانسه و بحران‌های منطقه‌ای خاورمیانه را بیشتر آشکار نمود. بدین ترتیب فرانسوا اولاند دریکی از سخنرانی‌های خود گفت: «هیچ تمایزی میان سیاست‌های داخلی و خارجی فرانسه وجود ندارد.» باید به‌صورت همزمان با تهدیدها دست‌وپنجه نرم کرد.

علاوه بر تروریسم، بحران‌های اروپا ازجمله، خروج خشونت و افراط‌گرایی از خاورمیانه، ظهور جنبش‌های پوپولیستی، افزایش مشکلات حاکی از بحران مهاجرت، افزایش قدرت‌نمایی روسیه، همه به هم پیوست و به گسترش پیشروی اروپا در خاورمیانه منجر شد. امری که درنهایت فرانسوا اولاند را بر آن داشت تا پیشنهادی مبنی بر شکل‌گیری یک ائتلاف فراگیر با شرکت واشنگتن، مسکو و پاریس برای جنگ با داعش دهد.

نقش ایران در حضور فرانسه در منطقه

همواره موضوع ایران در خاورمیانه و توان‌بخشی آن درصحنه بین‌المللی برای فرانسویان از اهمیت زیادی برخوردار بوده است و فرانسه در دوره‌های مختلف سیاست‌های متفاوتی را برای پیشبرد اهدافش در خاورمیانه در قبال ایران به کار گرفته است.

تا پیش از سال 2013، فرانسه به مخالفت شدید با برنامه هسته‌ای ایران پرداخته بود، زیرا حمایت از ایران در بحث هسته‌ای، از دست دادن مشتریان تسلیحاتی فرانسه را به دنبال داشت؛ مشتریانی که از مخالفان سرسخت سیاست‌های ایران به‌ویژه در حوزه‌ی خلیج‌فارس هستند و برای فرانسه، بهبود روابط سیاسی و اقتصادی با عربستان سعودی و به‌نوعی انتقام‌گیری از باراک اوباما به خاطر عدم همراهی فرانسه در جنگ با سوریه در الویت سیاست‌های خارجی آن قرار داشت.

پس از چندی با تغییر سیاست فرانسه نسبت به ایران و موافقت با توافق هسته‌ای شاهد ظهور مراودات و رفت‌وآمدهای سیاسی فرانسه به ایران شدیم و فرانسه به ناگاه از سیاست سخت‌گیرانه‌اش در قبال ایران چشم‌پوشی کرد. به‌طوری‌که پیش از سفر فابیوس به ایران در مردادماه لوران فابیوس وزیر امور خارجه فرانسه در مصاحبه اختصاصی با خبرنگار خبرگزاری صداوسیما در پاریس گفت: «در منطقه بحران‌های زیادی وجود دارد، می‌دانید در سوریه، در عراق، در یمن و در لبنان چه می‌گذرد. مسئله‌ای که آرزوی ماست بستگی به حکومت ایران دارد. در هریک از این درگیری‌ها ایران نقش مثبتی را برای ثبات، صلح بر ضد تروریسم بازی می‌کند.»

لوران فابیوس تأکید کرد: «ما می‌خواهیم دوباره روابطمان را با ایران برقرار کنیم البته با پایه و اساس خوب اگر ممکن باشد که به نظرم امکان‌پذیر است.» و بدین ترتیب لوران فابیوس به‌عنوان اولین میهمان غربی در دوران پسا‌توافق به ایران معرفی شد. درواقع اشتیاق فرانسوی‌ها برای انجام معادلات تجاری با جمعیت هشتادمیلیونی ایران و منافع تجاری حاصل از این مراودات جای پای فرانسه را در خاورمیانه پررنگ‌تر کرد.

نتیجه‌گیری

چرخش دوباره فرانسه به خاورمیانه دلیلی بیش از امتیازات سیاسی یا برد در قراردادهای تسلیحاتی در مقابل لندن و واشنگتن را داشته است و نه‌تنها باانگیزه‌ی ایجاد فرصت‌های اقتصادی در این منطقه بلکه سکوی پرتابی برای مقابله با تهدیدات امنیتی است که برای فرانسه و بقیه اروپا قابل‌چشم‌پوشی نیستند. جاناتان ایال[2] کارشناس مسائل اروپا عقیده دارد که فرانسه پیش‌بینی می‌کند که آمریکا در درازمدت علاقه خود را نسبت به دفاع از اروپا از دست خواهد داد و اکنون نوبت اروپاست که از خود مواظبت کند.

از طرفی فروش بی‌پروای تسلیحات به خاورمیانه باعث افزایش تنش دیپلماتیک و نظامی در خاورمیانه و آسیا شده است. جنگ‌های راه‌اندازی شده توسط امپریالیسم آمریکا و متحدان اروپایی آن، خاورمیانه را به یک حمام خون فرقه‌ای تبدیل کرده است. قدرت‌های استعماری قدیمی همچون فرانسه با اتخاذ سیاست‌های تهاجمی زمینه را برای جنگ‌های منطقه‌ای و حتی جنگ جهانی فراهم کرده‌اند.

در این میان فرانسه‌ای که خواستار حفظ مرکزیت خود در خاورمیانه بود آن‌چنان‌که باید به این هدف نرسید. سفر اولاند نیز به واشنگتن، به باراک اوباما امکان داد بار دیگر تأکید کند که خود وی بیش از یک سال پیش ابتکار ائتلاف بزرگ ۶۵ کشور را به خرج داده بود و اینکه از فرانسه انتظار دارد حضوری سفت‌وسخت در این ائتلاف داشته باشد. در مسکو نیز گفتگوها با ولادیمیر پوتین در بیست و ششم نوامبر، درنهایت نقش جدیدی را به رئیس‌جمهور روسیه اعطا کرد به‌طوری‌که وی بدون اشاره به ایده فرانسه برای تشکیل ائتلاف، پیشنهاد داد حملات ارتش خود در سوریه را با فرانسه هماهنگ می‌کند.

از سوی دیگر تغییر نگرش غرب نسب به ایران پس از برجام که باعث ارتقای جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی ایران گردید و همچنین عدم موفقیت غرب در پیروزی سریع در سوریه، باعث شد تا فرانسه قدرت ایران را به‌عنوان قدرت منطقه برای حفظ ثبات و امنیت کوچک نشمارد. سفر هیئت بزرگ اقتصادی مدف، آمادگی طرف فرانسوی برای استقبال از رئیس‌جمهور کشورمان، در کنار سفر وزرای بهداشت و جهاد کشاورزی همه گویای همین مطلب هستند. درواقع حضور فرانسه در خاورمیانه این بار نتوانست خلالی در قدرت ایران در منطقه ایجاد کند بلکه خود عامل قوتی برای شناساندن جایگاه ایران بود.

نوشین لک/ آذر 1394

 

 



[1] Eduardo Rihan-cypel

[2] Jonathan Eyal

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
 
مطالب دیگر در این بخش تاریخ انتشار

دولت‌های جدید آمریکا و فرانسه: تحلیل ابعاد همگرایی‌ها و واگرایی‌های پیش رو با تأکید بر راهکارهای ایران برای بهره‌برداری

۱۳۹۶/۹/۲۹

قدم زنان در شهر تهران

۱۳۹۶/۶/۲۸

پرونده شماره 3 نظامی‌گری فرانسه: حرکت به سمت بازیگری نخست نظامی در غرب آسیا

۱۳۹۶/۳/۱۷

واکاوی سیاست خارجی ماکرون، نامزد منتخب دور اول انتخابات ریاست جمهوری 2017 فرانسه

۱۳۹۶/۲/۱۰

انتخابات ریاست جمهوری 2017 فرانسه: پدیده نوظهور ماکرون

۱۳۹۵/۱۲/۱۷

گزارش دوم انتخابات ریاست جمهوری فرانسه (2017): فرانسوا فیون، دلایل پیروزی و سیاست های پیش‌رو

۱۳۹۵/۱۲/۳

انتخابات ریاست جمهوری 2017 فرانسه

۱۳۹۵/۱۰/۲۸

سیاست خارجی فرانسه در قبال تحولات لبنان

۱۳۹۵/۱۰/۷

معرفی برترین اندیشکده‌های فرانسوی در عرصه‌ی سیاست خارجی

۱۳۹۵/۹/۲۳

بررسی مؤسسات اسلامی در فرانسه

۱۳۹۵/۸/۱۵

لزوم تغییر نگرش فرانسه به لبنان به‌عنوان عامل ثبات‌بخش در منطقه

۱۳۹۵/۵/۱۹

جنبش «ایستـاده در شب» در فرانسه

۱۳۹۵/۵/۳

بررسی سیاست‌ خارجی فرانسه در قبال سوریه از سال 2011

۱۳۹۵/۴/۱۵

بررسی سیاست خارجی فرانسه در قبال عراق

۱۳۹۵/۳/۱۰

چرخش دوباره فرانسه به خاورمیانه

۱۳۹۴/۱۰/۱۳

لزوم توجه ایران به بحران اقتصادی در فرانسه

۱۳۹۴/۹/۲

جزایر پولینزی و رویای استقلال از فرانسه

۱۳۹۴/۸/۱۲

افزایش اغفال شدگان فرانسوی توسط داعش

۱۳۹۴/۶/۸

موضع فرانسه برای مقابله با تروریسم

۱۳۹۴/۵/۱۲

رویکرد نظامی‌گری فرانسه

۱۳۹۴/۴/۱۵

کوبا، سرزمینی نو برای پیشبرد سیاست‌های فرانسه

۱۳۹۴/۲/۲۲