ایران - یوریکا

موسسه ایرانی مطالعات اروپا و امریکا

گزارش تحلیلی > آلمان > تحلیلی کوتاه از سفر اشتاین مایر وزیر امور خارجه آلمان به تهران

تحلیلی کوتاه از سفر اشتاین مایر وزیر امور خارجه آلمان به تهران

تاریخ انتشار: ۱۳۹۴/۹/۲۵ تعداد بازدید: 784

چکیده

در ماه‌های اخیر به‌خصوص پس از توافق هسته‌ای ایران و گروه 1+5 ، سفر مقامات و هیئت‌های اروپایی به ایران افزایش یافته است. در این میان، سفر وزیر خارجه آلمان به ایران که بعد از 12 سال و در رأس یک هیئت فرهنگی برای حضور در نشست مقدماتی کنفرانس امنیتی مونیخ در تهران انجام شد، بسیار حائز اهمیت است. بنا بر اظهارات مقامات آلمانی، مهمترین اهداف آنها از سفر به ایران، بهره‌‌‌گیری از قدرت و ظرفیت‌های منطقه‌ای ایران برای حل بحران سوریه، میانجی‌گری میان ایران و عربستان و افزایش همکاری‌های آموزشی، فرهنگی و تبادلات دانشگاهی میان دو کشور بوده است. در اینجا این سئوال مطرح می‌شود که چه اتفاقی افتاده است که کشورهای غربی، من جمله آلمان که تا چندی پیش با انکار اهمیت و نقش ایران در منطقه، هرگونه حضور ایران در مذاکرات مربوط به سوریه را رد می‌کردند، در هفته‌های اخیر به کرات به نقش غیر قابل انکار ایران در ‌دست‌یابی به راه حل سیاسی در سوریه تأکید می‌کنند و به دنبال میانجی‌گری میان ایران و عربستان و حل اختلافات این دو کشور هستند.
بدون شک یکی از مهمترین دلایل تغییر موضع غربی‌ها را می‌توان مداخله نظامی روسیه در سوریه و شکل‌گیری ائتلاف ضد داعش میان ایران و روسیه دانست که به نوعی ابتکار عمل را از دست آمریکا و هم‌پیمانان غربی‌اش در سوریه خارج کرده است. دلیل دیگر را می‌توان بحران آوارگان و پناهجویان سوری در اروپا عنوان کرد که باعث ایجاد یک چالش بزرگ در سطح اتحادیه و تنش‌های منطقه‌ای بین برخی کشورهای اتحادیه اروپا شده است. در واقع آلمان سعی می‌کند به جای آنکه مرزهای خود را بر روی پناهجویان ببندد و به وجهه جهانی خود لطمه بزند، بحران پناهجویان را در خارج از مرزهای اتحادیه اروپا و در خاستگاه اصلی آن حل کند.

حال مقامات دستگاه سیاست خارجی و دیپلماسی کشور باید ضمن بهره برداری از موقیعت و اراده آلمان در حل مسائل مشترک منطقه‌ای، به موارد ذیل توجه داشته باشند:

  1. نقش آلمان در خارج کردن ابتکار عمل از دست ایران و روسیه در سوریه و قرارنگرفتن در فضای اختلاف با روسیه.
  2. تلاش احتمالی آلمان در هدایت ایران به فضای رسمیت‌بخشی به عربستان در حل بحران سوریه و برجسته‌سازی بازیگران عربی منطقه از طریق میانجی‌گری میان ایران و عربستان.
  3. شناخت انگیزه‌های آلمان در ورود به حل بحران سوریه و توجه به نقطه ضعف اروپا و آلمان در ارتباط با سیل مهاجرت‌ها به‌ویژه در مسائل انسان دوستانه و حقوق بشری برای  افزایش قدرت چانه زنی ج.ا.ا. و بهره‌برداری از آن.
  4. تلاش‌های دوگانه آلمان در جهت ارتقاء تبادلات آکادمیک در راستای قدرت نرم این کشور علیه سیاست‌های فرهنگی ج.ا.ا. و عدم عقب نشینی از دیدگاه‌های فرهنگی و مواضع اصولی خود در تعارفات دیپلماتیک.

 

مقدمه

روابط ایران و آلمان در طول 37 سال گذشته همواره با فراز و نشیب‌های زیادی روبرو بوده است، اما در یک دهه اخیر رابطه میان این دو کشور به دلیل اختلافات هسته‌ای و وضع تحریم‌های بین‌المللی و اروپایی در وضعیت سختی قرار گرفت. حال در پی توافق هسته‌ای ایران، در چند ماه اخیر شاهد افزایش سفرهای مقامات اروپایی به همراه هیئت‌های بلندپایه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این کشورها به ایران بوده‌ایم، اما در این میان سفر وزیرخارجه آلمان به همراه یک هیئت عالی‌رتبه فرهنگی به تهران، آن هم در حالی که تنها سه ماه از سفر زیگمار گابریل، وزیر اقتصاد و قائم‌مقام صدراعظم آلمان، به همراه هیئت اقتصادی به ایران می‌گذرد، جای بسی تعجب است، به‌ خصوص که محور گفتگوها از سوی مقامات آلمانی، حل بحران سوریه از طریق بهره‌‌‌گیری از قدرت و نفوذ ایران در کنار دیگر کشورهای منطقه بیان می‌شود که همگی دال بر تغییر نگرش آلمان و دیگر کشورهای اروپایی نسبت به نقش ایران و اهمیت آن در حل بحران سوریه است. اما به راستی چه عواملی باعث چنین تغییر موضعی از سوی دول غربی به‌خصوص آلمان شده‌اند؟



تأکید اشتاین مایر بر همکاری‌های فرهنگی-دانشگاهی

فرانک والتر اشتاین‌مایر ، وزیر امور خارجه آلمان، صبح روز شنبه 25 مهر (۱۷ اکتبر 2015)، در حالی وارد تهران شد که از آخرین سفر رسمی وزیر خارجه وقت آلمان، یوشکا فیشر، به ایران 12 سال می‌گذرد. وی علاوه بر شرکت در نشست مقدماتی کنفرانس امنیتی مونیخ در تهران، با رئیس جمهور و برخی از مقامات بلندپایه ج.ا.ا. نیز دیدار داشت و صبح روز یکشنبه 26 مهر (18 اکتبر 2015)، برای سخنرانی علمی با عنوان «نقش آموزش در ثبات و توسعه پایدار»، در جمع دانشجویان، اساتید و محققین ایرانی در دانشگاه تهران حضور یافت.

این سیاستمدار 59 ساله آلمانی، سخنرانی خود را با ضرب المثل ایرانی «کوه به کوه نمی رسد ولی آدم به آدم می رسد»  آغاز کرد و سعی کرد روابط میان دو کشور را با بهره‌گیری از تعبیر سطحی و ظاهری این ضرب‌المثل ایرانی توصیف کند. ایشان با اشاره به این مسئله که روابط سیاسی دو کشور آلمان و ایران در یکی دو دهه اخیر وارد دوران یخبندان[1] شده بود و به تبع آن، روابط فرهنگی، اجتماعی و آکادمیک هم از این بابت بسیار متضرر شدند، به این نکته اذعان داشت که آنچه در این دوران، مانع از گسسته شدن کامل روابط و مناسبات اجتماعی بین دو کشور شد، برقراری و حفظ روابط علمی و آکادمیک میان دو کشور بود و از این‌رو از تمامی دانشجویان ایرانی‌ای که در این حوزه ایفای نقش داشتند، تشکر و قدردانی کرد. وی در ادامه بیان داشت که اگرچه ما بعد از مذاکرات هسته‌ای به یک توافق سیاسی دست یافتیم و بستری فراهم شد که ملت‌های هر دو کشور بهتر بتوانند با یکدیگر صحبت کنند و همکاری داشته باشند، اما هنوز نتوانسته‌ایم فاصله‌ها وکوه‌های میانمان را جابه‌جا کنیم. لذا جهد و تلاش‌ بیشتری لازم است تا بتوان مناقشات و اختلافات را به همکاری بدل کرد.

او همچنین اظهار داشت، برای اینکه آدم به آدم برسد، ما به جامعه مدنی قوی و همچنین همکاری و همیاری در حوزه  آموزش و فرهنگ نیاز داریم و از این طریق است که می‌تواند فهم و درک متقابل میان دو جامعه آلمان و ایران افزایش یابد و این خود زیربنایی خواهد بود برای بوجود آمدن اعتماد سیاسی بین دو کشور، امری که ما بعد از این دوران یخبندان سیاسی، سخت به آن نیازمندیم. وی در این خصوص، بر حمایت از اجرای پروژه‌های مشترک، برگزاری نمایشگاه‌ها و کارگا‌ه‌های مشترک در زمینه‌های مختلف و همچنین گسترش شبکه دانشمندان و محققان بین دو کشور، تأکید کرد.
وی در پایان با اشاره به رابطه تاریخی دو کشور و این موضوع که در حال حاضر بیش از 6000 هزار دانشجوی ایرانی در دانشگاه‌های آلمان مشغول به تحصیل هستند و سالانه 600 دانشجو و محقق از طریق بورسیه به آلمان می‌روند، نسبت به از سرگیری روابط بین دو کشور و تقویت آن اظهار امیدواری کرد و گفت: «حالا که کوه به کوه نمی‌رسد، از این طریق می‌تواند آدم به آدم برسد».

اهداف اصلی سفر اشتاین مایر

هر چند از صحبت‌های آقای اشتاین‌مایر، اینگونه برداشت می‌شودکه ایشان بالواقع درک درستی از این ضرب‌المثل ایرانی نداشته است، ولی با نگاهی به حوادث و اتفاقات سیاسی اخیر در منطقه و اروپا به نظر می‌رسد که این ضرب‌المثل تعبیر واقعی خود را پیدا کرده است.

شواهد و قرائن حاکی از آن است که این سیاستمدار حزب سوسیال دموکرات (SPD)، در سفر خود به ایران در این برهه زمانی، بیش از هر چیز به دنبال اهداف ذیل بوده است:

  • - بهره‌‌‌گیری از قدرت و نفوذ ایران برای حل بحران سوریه، به نحوی که ابتکار عمل را از دست روسیه خارج و بحران سوریه را به یک فرجام مورد قبول غرب برساند؛
  • - میانجی‌گری میان ایران و عربستان و نزدیکی دیدگاه‌های این دو کشور به یکدیگر؛
  • - استفاده از ظرفیت های منطقه‌ای ایران برای کاهش بحران مهاجرت؛
  • - تلاش برای افزایش همکاری‌های آموزشی، فرهنگی، هنری و تبادلات دانشگاهی که همواره یکی از ابزارهای قدرت نرم آلمان بوده است. همراهی گروه فرهنگی-هنری با آقای اشتاین مایر در این سفر که در بین آنان افراد سرشناسی همچون آقای دیتر کاسلیک[2]، دبیر جشنواره فیلم برلین (از سال 2001) به چشم می‌خورد، دال بر این موضوع است. آقای کاسلیک که در سال‌های اخیر عملکرد مغرضانه‌ای در برجسته‌سازی برخی از فیلم‌ها و کارگردانان خاص ایرانی داشته است، با انتخاب سیاسی فیلم »تاکسی« ساخته جعفر پناهی و تمجید اشتاین مایر در بهمن 1393 از این فیلم مبنی بر اینکه «اين فيلم نشانه‌اي مهم براي آزادي هنر است»، منجر به واکنش‌هایی از سوی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و دیگر مقامات فرهنگی کشورمان گردید.

steinmeier

اما به راستی واقعیت امر چیست و چه اتفاقی افتاده است که کشورهای غربی به‌خصوص آلمان نسبت به اهمیت و نقش ایران در منطقه این‌چنین تغییر موضع داده‌اند و هرچند تا چندی پیش هرگونه حضور ایران در مذاکرات مربوط به سوریه را رد می‌کردند و حتی در جریان مذاکرات  ژنو2، سازمان ملل را مجبور کردند که دعوت خود را از ایران برای حضور در این نشست پس بگیرد، اما در هفته‌های اخیر بارها به نقش غیر قابل انکار ایران در کنار دیگر کشورهای منطقه، در ‌دست‌یابی به راه حل سیاسی در سوریه تأکید کرده‌اند و از ایران برای حل مشکلات این کشور درخواست کمک می‌کنند. اینجاست که این ضرب‌المثل ایرانی مصداق پیدا می‌کند که «کوه به کوه نمی‌رسد ولی آدم به آدم می‌رسد».‌    

بی‌شک در این تغییر موضع، دلایلی نهفته است که می‌توان به دو مورد عمده آن به اختصار اشاره کرد:

  • - دلیل اول مداخله نظامی روسیه در سوریه است که تمامی معادلات غربی‌ها و هم‌پیمانان آنها در منطقه را بر هم زده است و به همین خاطر از طرق مختلف سعی می‌کنند، کماکان قدرت بازیگری خود را در سوریه حفظ کنند. شایان ذکر است که در این میان، شکل‌گیری ائتلاف ضد داعش میان ایران و روسیه در سوریه، مقامات اروپایی و آمریکایی را بیش از پیش نگران کرده است، زیرا مداخله نظامی روسیه به هر دلیلی که باشد، چه به دلیل جلوگیری از شکست نظامی دولت اسد و مبارزه با داعش و چه به دلیل نمایش قدرت در برابر آمریکا و هم‌پیمانان اروپایی و منطقه‌ای آن، باعث شده‌ است که ابتکار عمل در سوریه از دست آمریکا و سایرکشورهای غربی خارج شود و مجددا روسیه به عنوان تهدیدی جدی برای غرب مطرح گردد و از آنجا که شکل‌گیری این ائتلاف و هم پوشانی میان اهداف و عملکرد روسیه با ج.ا.ا، ابعاد این تهدید را گسترده‌تر می‌کند، لذا باید بدانیم که دور از انتظار نیست که آنها نیم نگاهی نیز به برهم زدن این ائتلاف و رابطه میان ایران و روسیه در بحران سوریه داشته باشند و تلاش‌هایی را در این زمینه انجام دهند. شاهد این مدعا عدم حضور نماینده روسیه در نشست مقدماتی کنفرانس امنیتی مونیخ در تهران بود.
  • - دلیل دوم که شاید حتی مهمتر از دلیل اول باشد، هجوم گسترده آوارگان و پناهجویان به اروپاست، زیرا این مسئله برای آلمان و اتحادیه اروپا مشکلات عدیده‌ای را به وجود آورده است. آلمان‌ها که در ابتدا فکر می‌کردند می‌توانند بر بحران پناهجویان فائق آیند و حتی پذیرای 800 هزار پناهجوی سوری باشند، اکنون با مشکلات جدی‌ای در این خصوص مواجه شده‌اند. از این‌رو خانم مرکل، صدراعظم آلمان بر آن شده است که این مشکل را از ریشه حل کند و به نوعی با پایان دادن به جنگ سوریه، بحران کنونی پناهجویان در اروپا را نیز حل و فصل کند. البته خانم مرکل از این طریق نیز می‌کوشد تا با مدیریت این بحران، آمادگی آلمان را برای ایفای نقش پررنگ‌تر و مسئولیت‌پذیری بیشتر در صحنه بین‌الملل و به خصوص در منطقه، نشان دهد. در این راستا ما شاهد این هستیم که همزمان با سفر چند روزه اشتاین‌مایر به ایران، عربستان سعودی و اردن، خانم مرکل  به ترکیه سفر می‌کند و در ازای کمک‌های مالی و همچنین وعده تسریع مذاکرات پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا، از دولت این کشور می‌خواهد که مانع از مهاجرت‌های غیرقانونی سوری‌ها از مرز ترکیه به اروپا شود و همچنین در بازگرداندن تعدادی از پناهجویان سوری و اسکان دادن آنها در ترکیه همکاری نماید. در واقع آلمان سعی می‌کند، به جای آنکه مرزهای خود را به روی مهاجران ببندد، مرزهای اروپا را محکم کند، تا مبادا به وجهه عمومی آلمان و دیپلماسی عمومی آن خدشه‌ای وارد شود.

در مجموع می‌توان گفت که هرچند ج.ا.ا. برای بازگشت صلح و امنیت به سوریه و منطقه از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کند و بارها آمادگی خود را برای مذاکرات و دست‌یابی به راه حل سیاسی اعلام کرده است، ولی کشورهای عربی حامی گروه‌های تروریستی کماکان بر مواضع سرسختانه و افراطی خود پافشاری می‌کنند که این امر تلاش آلمان برای پایان دادن به بحران سوریه را با چالش جدی مواجه می‌سازد.
در خصوص تمایل آلمان به میانجی‌گری میان ایران و عربستان نیز، جای بسی تعجب است که کشورهای غربی‌ای که تا چندی پیش با ایران‌هراسی سعی در اختلاف‌افکنی و همچنین تشدید اختلافات موجود میان ایران و کشورهای عربی منطقه داشتند و از این طریق توانستند به این کشورها مخصوصا عربستان تجهیزات و تسلیحات نظامی فراوانی بفروشند، حالا از حل اختلافات میان ایران و عربستان سخن می‌گویند.

 

 پیشنهادات

به‌ نظر می رسد هوشیاری مقامات کشورمان نسبت به اهداف سفرهای مقامات اروپایی که اینک گرم‌تر از گذشته در جریان است، بسیار ضروری است. تحلیل درست اهداف اینگونه سفرها، همسویی و یا عدم همگرایی میان اهداف دو طرف را ترسیم خواهد کرد. در این راستا توجه به موارد ذیل حائز اهمیت است:

  • - دستگاه سیاست خارجی کشور باید ضمن بهره‌برداری از موقیعت و اراده آلمان در حل مسائل مشترک منطقه‌ای، بیش از پیش نسبت به نقش آلمان در خارج کردن ابتکار عمل از دست ایران و روسیه در سوریه هوشیار باشد و در فضای اختلاف با روسیه قرار نگیرد. اکنون با تغییرات ایجاد شده در محیط میدانی سوریه، شرایط منطقه‌ای به‌گونه ای رقم خورده است که اهداف و موقعیت طرف‌های غربی  با چالش جدی مواجه شده است. لذا هرگونه اقدامی که منجر به تضعیف ائتلاف ضد داعش و بروز اختلاف میان ایران و روسیه گردد، تأمین‌کننده منافع ایالات متحده آمریکا و متحدان غربی و عربی آن خواهد بود.
  • - به‌نظر می‌رسد آلمان ها نیز درصدد تغییر شرایط ایجاد شده هستند. ظاهرا قصد آلمان از ورود به مسئله سوریه از طریق میانجی‌گری میان ایران و عربستان،کشاندن ایران به فضای رسمیت بخشی به عربستان در حل بحران سوریه و برجسته سازی بازیگران عربی منطقه می باشد.
  • - همانگونه که در بالا اشاره شد، انگیزه‌های آلمان در ورود به حل بحران سوریه را  باید شناخت و به تناسب آن عمل کرد. سیل مهاجرت به اروپا و آلمان نقطه ضعف آنان به خصوص در مسائل انسان دوستانه و حقوق بشری است که بهره برداری از آن می تواند قدرت چانه زنی ج.ا.ا. را افزایش دهد.
  • - علاوه بر این با توجه به تلاش‌های دوگانه آلمان در جهت ارتقاء تبادلات آکادمیک از یک سو و بهره‌برداری از اهرم‌های قدرت نرم این کشور علیه سیاست‌های فرهنگی ج.ا.ا. از سوی دیگر، باید از دیدگاه‌های فرهنگی خود با صراحت و شفافیت لازم دفاع نمود و نباید مواضع اصولی خود را در تعارفات دیپلماتیک فراموش کرد. همانگونه که خود آلمان‌ها در سال‌های گذشته در تمامی سطوح روابط دیپلماتیک با ج.ا.ا. رفتارکرده‌اند.

 

صفورا رئوفی / 29 مهرماه 1394

[1] . Eiszeit

[2] . Dieter Kosslick

  فرستادن مقاله چاپ مقاله
 
مطالب دیگر در این بخش تاریخ انتشار

کمیسیون شرق اقتصاد آلمان

۱۳۹۷/۱/۲۱

بررسی اهداف و ابزارهای نفوذ آلمان در خاورمیانه: کردستان هدف اصلی آلمان

۱۳۹۷/۱/۲۰

ترجمه کامل سخنرانی وزیر خارجه آلمان در کنفرانس بررسی سیاست خارجی آلمان

۱۳۹۷/۱/۱۲

ماراتن تشدید تنش‌ها در روابط ترکیه و آلمان

۱۳۹۶/۵/۱

راهکارهای تصمیم سازان بنیاد علم و سیاست آلمان SWP برای حفظ ترکیه در بلوک غرب

۱۳۹۶/۱/۱۹

از سیاست نگاه به شرق تا سیاست سرد: مرکل، پوتین و سیاست خارجی آلمان در قبال روسیه

۱۳۹۶/۱/۱۵

جایگاه منطقه خلیج فارس در سیاست خارجی و امنیتی آلمان پس از جنگ سرد

۱۳۹۶/۱/۱۵

برآورد آلمان از سیاست خارجی ترامپ

۱۳۹۵/۱۲/۲۵

لایحه جدید وزارت دفاع آلمان؛ کنترل‌های امنیتی اسلامگرایان افراطی در ارتش

۱۳۹۵/۱۰/۱۵

بررسی اهداف و منافع روسیـه، ترکیـه و آلمـان در قبال یکدیگر

۱۳۹۵/۹/۲۹

بررسی اجمالی پرخاشگری کلامی مقامات آلمانی علیه ایران

۱۳۹۵/۹/۳

اهداف آلمان در دور جدید "امنیتی سازی" و "ایران‌هراسی"

۱۳۹۵/۷/۲۸

پیشرفت میلیتاریسم در سیاست خارجی آلمان

۱۳۹۵/۷/۲۴

روند جدید در سیـاست خارجی آلمـان و اهداف این کشور در مداخله نظامی سوریه

۱۳۹۵/۴/۱۵

برگ‌هایی از سیاست خارجی آلمان با مرور زندگی یک وزیر خارجه

۱۳۹۵/۴/۶

فهم سیاست در آلمان

۱۳۹۵/۲/۲۹

تغییر نگرش در سیاست خارجی آلمان

۱۳۹۵/۲/۴

معرفی کتاب «قدرت در مرکز»اثر دکتر هرفرید مونکلر

۱۳۹۴/۱۲/۱۱

ترمیم وجهه عربستان در مسئله تروریسم، سیاست جدید ائتلاف غربی

۱۳۹۴/۱۲/۲

تحلیلی کوتاه از سفر اشتاین مایر وزیر امور خارجه آلمان به تهران

۱۳۹۴/۹/۲۵

نگاهی کوتاه به زندگی و دوران صدارت اعظمی هلموت اشمیت

۱۳۹۴/۸/۳۰

رسوایی های اطلاعاتی اخیر در آلمان؛ بازتابی از سیاست خارجی آلمان و روابط فراآتلانتیکی

۱۳۹۴/۴/۱۵

سیاست خارجی آلمان در قبال روسیه

۱۳۹۴/۴/۱۵

روایتی دیگر از همکاری جاسوسی آلمان و آمریکا

۱۳۹۴/۲/۲۷

افشای حمایت مالی آلمان از برنامه‌ هسته‌ای رژیم صهیونیستی

۱۳۹۴/۲/۱۵

نگرش نزدیکِ ایران و آلمان نسبت به تحولات یمن

۱۳۹۴/۲/۱۴

حمايت رئيس جديد پليس جنايي آلمان BKA از مبارزه با تروریسم اسلامگرایانه

۱۳۹۴/۲/۱۳